Besin Alerjileri ve İntoleranslarında Beslenme
Besin alerjileri ve intoleransları, milyonlarca insanın yaşam kalitesini etkileyen, doğru yönetilmediğinde ciddi sağlık sorunlarına yol açabilen durumlar bütünüdür. Dünya genelinde çocukların %6-8'i, yetişkinlerin %3-4'ü besin alerjisinden etkilenmektedir. İntoleranslar ise çok daha yaygındır; örneğin dünya nüfusunun %65-70'i bir dereceye kadar laktoz intoleranslıdır. Bu durumların yönetiminde en temel strateji, tetikleyici gıdanın eliminasyonu ve besin eksikliklerinin önlenmesidir. Uzman diyetisyen eşliğinde hazırlanan beslenme programı, güvenli, dengeli ve lezzetli bir beslenme sağlar.
1. Gluten İlişkili Hastalıklar ve Glütensiz Beslenme
Gluten; buğday, arpa, çavdar ve tritikal tahıllarında bulunan bir protein grubudur. Çölyak hastalığı, gluten duyarlılığı ve buğday alerjisi farklı mekanizmalarla ortaya çıkar ancak hepsinde glütenin diyetten çıkarılması gerekir. Glütensiz beslenme, dikkatli planlanmazsa lif, B vitaminleri, demir ve folat eksikliğine neden olabilir. Pirinç, mısır, karabuğday, kinoa, amarant ve patates doğal glütensiz tahıl alternatifleridir.
Çölyak Hastalığı
Otoimmün bir hastalıktır; gluten, ince bağırsak villuslarını tahrip eder ve besin emilim bozukluğuna yol açar. Yaşam boyu %100 glütensiz beslenme zorunludur. Çapraz kontaminasyon bile belirtilere neden olabilir. Ev ortamında ayrı tencere, tezgah ve mutfak gereçleri kullanılmalıdır.
Otoimmün Hastalık
Gizli Gluten Kaynakları
Soslar (soya sosu, sos koyulaştırıcılar), çorba tozları, işlenmiş etler (sosis, salam), bazı ilaç ve takviyeler, bira, arpacık şehriye ve bazı baharatlar gizli gluten içerebilir. Etiket okuma alışkanlığı kazanmak hayati önem taşır.
Dikkat: Gizli Gluten
2. Laktoz İntoleransı ve Süt Ürünleri Yönetimi
Laktoz intoleransı, sütteki laktozu parçalayan laktaz enziminin yetersizliğidir. Sindirilemeyen laktoz bağırsakta bakteriler tarafından fermente edilerek gaz, şişkinlik, kramp ve ishale neden olur. Türkiye'de yetişkin nüfusun %70-80'inde bir dereceye kadar laktoz intoleransı bulunmaktadır. Ancak bu durum, süt ürünlerinin tamamen bırakılması gerektirmez.
Tolere Edilebilir Süt Ürünleri
Yoğurt ve kefir (fermentasyonda laktozun %20-30'u parçalanır), sert peynirler (kaşar, parmesan, eski kaşar), tereyağı (çok az laktoz içerir) çoğu kişi tarafından tolere edilir. Süt, yemeklerle birlikte ve küçük porsiyonlarda alındığında daha iyi tolere edilir.
Güvenli Seçenekler
Kalsiyum Alternatifleri
Laktozsuz süt, zenginleştirilmiş bitkisel sütler (badem, soya, yulaf), brokoli, bok choy, enginar, susam tahinesi, badem, kuru incir ve kemikli balıklar (sardalya, hamsi) alternatif kalsiyum kaynaklarıdır. Günlük 1000-1200 mg kalsiyum hedeflenmelidir.
Kalsiyum Güvencesi
3. Yaygın Besin Alerjileri ve Yönetimi
En sık besin alerjileri: süt, yumurta, yer fıstığı, ağaç kabuklu kuruyemişler (ceviz, badem, fındık), buğday, soya, balık ve kabuklu deniz ürünleri. Çocukluk çağı alerjilerinin (süt, yumurta, buğday) çoğu 5-7 yaşına kadar kendiliğinden düzelir. Fıstık, kabuklu deniz ürünleri ve balık alerjileri ise genellikle yaşam boyu sürer. Alerjen gıdanın tamamen eliminasyonu ve alternatif besin kaynaklarının planlanması gerekir.
Yumurta Alerjisi ve Alternatifleri
Yumurta alerjisinde hem yumurta hem yumurta içeren tüm ürünler (pasta, bisküvi, mayonez, bazı makarnalar) diyetten çıkarılır. Pişirmede alternatifler: keten tohumu jeli (1 yemek kaşığı öğütülmüş keten + 3 yemek kaşığı su), muz püresi, elma püresi, ticari yumurta ikameleri.
Yumurta İkamesi
Fıstık ve Ağaç Kuruyemiş Alerjisi
En tehlikeli besin alerjilerinden biridir; anafilaksi riski yüksektir. Gizli fıstık/kuruyemiş kaynakları: çikolata, dondurma, soslar, granola, Asya mutfağı yemekleri, fıstık yağı. Epipen (adrenalin otoenjektörü) her zaman yanında taşınmalıdır. Çapraz kontaminasyona dikkat edilmelidir.
Anafilaksi Riski
4. Eliminasyon Diyeti ve Besin Duyarlılığı Tespiti
Eliminasyon diyeti, şüpheli gıdaların 2-6 hafta süreyle diyetten çıkarılması ve ardından tek tek geri eklenerek reaksiyonların gözlenmesi sürecidir. Bu, besin duyarlılıklarını tespit etmenin altın standart yöntemidir. Süreç mutlaka uzman diyetisyen gözetiminde yapılmalıdır; keyfi eliminasyonlar beslenme dengesini bozabilir. IgG besin duyarlılık testleri tartışmalıdır ve tek başına tanı koymak için yeterli değildir.
Eliminasyon Süreci
1. Aşama: Şüpheli gıdaların 2-6 hafta tamamen çıkarılması. 2. Aşama: Her 3-5 günde bir gıdanın tek tek geri eklenmesi. 3. Aşama: Reaksiyon kaydı tutulması (belirtiler, şiddeti, zamanlaması). 4. Aşama: Sonuçlara göre kalıcı beslenme planının oluşturulması.
Adım Adım Tespit
Besin Günlüğü Tutma
Detaylı besin günlüğü, tüketilen her gıdayı, miktarını, zamanını ve ardından ortaya çıkan belirtileri kaydeder. Bu kayıtlar, tetikleyici gıdaları belirlemede en değerli araçlardan biridir. Dijital uygulamalar veya basit not defteri kullanılabilir.
Takip ve Kayıt
5. Güvenli Alışveriş ve Etiket Okuma
Besin alerjisi olan bireyler için etiket okuma hayati bir beceridir. Türkiye'de gıda etiketlerinde 14 majör alerjen bildirim zorunluluğu vardır. Ancak "izler içerebilir" uyarıları yasal olarak zorunlu değildir ve üretici inisiyatifindedir. Bu nedenle belirsiz durumlarda üreticiyle doğrudan iletişime geçmek en güvenli yaklaşımdır.
Etiket Okuma Becerileri
İçerik listesini her seferinde okuyun, ürünler formül değiştirebilir. Alerjen bildirimi genellikle kalın yazıyla vurgulanır. "İzler içerebilir" uyarısını ciddiye alın. İthal ürünlerde yabancı dildeki alerjen isimlerini öğrenin (whey = peynir altı suyu, casein = kazein).
Güvenli Alışveriş
Dışarıda Yemek Yeme
Restoranlarda alerjilerinizi garson ve şefe açıkça bildirin. Çapraz kontaminasyon riskini sorun. Basit pişmiş yemekleri tercih edin (soslu ve kompleks yemeklerden kaçının). Ciddi alerjilerde kendi yemeğinizi taşımak en güvenli seçenektir.
Dışarıda Güvenlik
Alerji ve İntoleransta Sıkça Sorulan Sorular
6. Histamin İntoleransı Nedir?
Histamin intoleransı, vücuttaki histamini parçalayan DAO enziminin yetersiz çalışması sonucu ortaya çıkar. Yüksek histaminli gıdalar (fermente peynirler, sucuk/salam, sirke, alkol, konserve, domates) tüketildikten sonra baş ağrısı, migren, burun tıkanıklığı, kaşıntı, mide bulantısı ve ishal gibi belirtiler görülür. Düşük histaminli beslenme ve taze gıda tüketimi belirtileri önemli ölçüde azaltır.
7. FODMAP Duyarlılığı ve Beslenme
FODMAP'lar (Fermente Edilebilir Oligosakkaritler, Disakkaritler, Monosakkaritler ve Polioller) bazı bireylerde sindirim sorunlarına neden olan kısa zincirli karbonhidratlardır. Soğan, sarımsak, buğday, elma, armut, karpuz, mantar ve baklagiller yüksek FODMAP gıdalardır. Düşük FODMAP diyeti, özellikle IBS hastalarında etkilidir. 6-8 haftalık eliminasyon sonrası kademeli yeniden ekleme ile kişisel tetikleyiciler belirlenir.
8. Çocuklarda Besin Alerjisi Yönetimi
Çocuklarda süt, yumurta ve buğday alerjileri en sık görülenlerdir ve çoğu okul öncesi dönemde kendiliğinden düzelir. Büyüme ve gelişmenin etkilenmemesi için eliminasyon diyetinde alternatif besin kaynakları dikkatle planlanmalıdır. Çocuğun okul/kreş ortamında güvende olması için öğretmenler bilgilendirilmeli, acil eylem planı hazırlanmalıdır.
9. Besin Alerjisi Önlenebilir Mi?
Güncel kılavuzlar, bebeklik döneminde alerjen gıdaların erken tanıtılmasının (6. aydan itibaren, tercihen 4-6 ay arası) alerji riskini azalttığını göstermektedir. LEAP çalışması, yüksek riskli bebeklere erken yaşta fıstık verilmesinin alerji riskini %80 oranında düşürdüğünü kanıtlamıştır. Emzirme döneminde annenin diyetinden gıda çıkarmanın alerjiyi önlediğine dair kanıt yoktur.
10. Ne Zaman Uzmana Başvurmalıyım?
Herhangi bir gıda sonrası nefes darlığı, dudak/dil şişmesi, yaygın ürtiker veya bayılma hissi (anafilaksi belirtileri) derhal acil servise başvurulmalıdır. Kronik sindirim sorunları (2 haftadan uzun süren şişkinlik, ishal, karın ağrısı), istemeden kilo kaybı, tekrarlayan cilt döküntüleri veya gıda eliminasyonuyla beslenme dengesinde endişe duyulduğunda diyetisyen ve alerji uzmanına başvurulmalıdır.
Güvenli ve Dengeli Beslenin
Besin alerjileriniz veya intoleranslarınızla yaşamak zorluklarla dolu olabilir. Kişiye özel beslenme programıyla hem güvende olun hem de hiçbir besin öğesinden eksik kalmayın.
Randevu Alın